Meşhur ismi
Adı
Derecesi
Güvenirliliği
Doğum Yılı
Vefat Yılı
Yaşadığı
Yerler
Rivayetleri
0 - 0
1. Sıra (9)
2. Sıra (13)
3. Sıra (10)
Tabiîn
34 - 113
Medine, Irak, Şam, Mısır
1. Sıra (71)
2. Sıra (58)
3. Sıra (118)
4. Sıra (21)
Mekhûl b. Ebû Müslim ya da daha çok bilinen ismiyle Mekhûl ed-Dımaşkî’nin ailesinin kökeni Kâbil bölgesine ulaşmaktadır. Doğum tarihi ile ilgili günümüze ulaşan kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Ancak elde edilen verilerden hareketle doğum tarihinin 34-35/655-656 yılları olabileceği kanaati güçlenir. Mekhûl, Said b. Âs’ın kölesi olduğunu daha sonra onun tarafından Huzeyl kabilesinden bir kadına hediye edildiğinden bahsetmektedir. O kadında bir süre sonra Mekhûl’u Mısırda azletmiş böylelikle mevali konuma yükselmiştir. Fakat İbn Sa’d’dan gelen bir rivayette Mekhûl’un bir adama hediye edildiğini belirtmektedir (İbn Sa’d, Tabakât, 9/563). Hediye edildiği bu zat kendisini Mısır’da azâd etmiştir.
Tabiin neslinden olan Mekhûl İlmi faaliyetlerine Mısırda başlamış daha sonra dönemin ilim ve kültür merkezleri olarak kabul edilen Irak, Hicaz ve Şam şehirlerine giderek ilimi faaliyetlerle meşgul olmuştur. Bu merkezlerde birçok sahabe ve tabiin âlimlerinin sohbet halkalarında bulunmuş onların ilimlerinden istifade etmiştir. Görüştüğü ve hadis dinlediği sahabelerin kim olduğuna dair elimizde kesin bir bilgi olmamakla beraber bu konuda elimize farklı rivayetler ulaşmıştır. Bu rivayetlerin ışığında kesin bir dille Enes b. Mâlik, Vâsile b. Eska‘ ve Ebû Hind ed-Dârî ile görüştüğü ve hadis rivayet ettiğini söylemek mümkündür.
Hadislerin tedvin edilme faaliyetlerinin ilk döneminde yaşayan Mekhûl eğitim için gittiği yerlerde ilimleri sema ettiğini söylemesi onun ulaşabildiği tüm hadisleri öğrendiğinin bir göstergesidir. Mekhûl’un Hz. Âişe, Übey b. Kâ‘b, Ubâde b. Sâmit, Ebû Hûreyre gibi sahabelerle Ebû Müslim el-Havlânî ve Mesrûk b. Ecda‘ gibi tâbiîlerle görüşmediği halde müdelles hadis rivayetlerinde bulunmuştur. Bundan mütevellit İbn Sa’d bazı âlimlerin nazarında Mekhûl’un hadis ilminde zayıf bir ravi olarak görüldüğünü aktarmıştır. İbn Sa’d’dan gelen rivayetin aksine Rib‘î b. Hırâş Sadûk, İbn Hibbân, Ebü’l-Hasan el-İclî ve İbn Hacer el-Askalânî gibi âlimler Mekhûl’u sikâ bir ravi olarak kabul etmiştir. Hadis ilminde mihenk taşı olarak kabul edilen Kütüb-i Sitte âlimlerinden Buhari, Müslim, Nesai, Tirmizi ve İbn Mace Mekhûlden gelen rivayetleri makbul görüp eserlerinin bir parçası haline getirmişlerdir. Saîd b. Abdülazîz, Evzâî, Rebîa b. Ebû Abdurrahman, Haccâc b. Ertât, Humeyd et-Tavîl gibi âlimler Mekhûl’den hadis rivayetinde bulunmuş Said b. Abdulaziz ise Mekhûl’ün hadis ilminde İbn Şihab ez-Zühri’den üstün olduğunu söylemiştir.
İlim merkezlerini dolaşıp Şam’da meskûn olmaya karar veren Mekhûl, Hadis ilminin yanında diğer İslami ilimlerde alanında adında söz ettirecek dereceye ulaşmıştır. Bu alanlardan biri olan fıkıh ilminde söz sahibi konuma gelmiş Abdülmelik b. Mervan döneminde fıkhi meselelerde fetva vermeye başlamıştır. Böylelikle Dımaşk’ta önde gelen fıkıh âlimlerinden olmuştur. Muaz b. Cebel ve Ebu’d Derda’nın ahirete irtihal etmesinden sonra fıkıhta da otorite olarak kabul görmeye başlamıştır. Bunun bir göstergesi olarak Mekhûl, halife Hişam döneminde ez-Zühri, el-Hasan, Meymûn b. Mihrân ile beraber ilimde muteber âlimlerden kabul edilmiştir. İbn Şihab ez-Züriye Katade ve Mekhûl hakkında soru sorulduğunda ise o Katade’yi daha bilgili olarak kabul eder. Fakat bölgelere göre alimlerin tasnifini yaptığında ise, âlimler dörttür: “Medine “Saîd b. el-Müseyyeb, Kûfe’de eş-Şâ‟bî Basra’da el-Hasan, Şam’da da Mekhûl” demiştir (İbn Ebî Hâtim, el-Cerh ve't-tadil, 8/408). Gittiği bölgelerde kendi ders halkalarını da oluşturmayı ihmal etmeyip öğrendiği bilgileri öğrencilerine aktarmıştır.
İlme verdiği değerin tüm dünyalıklardan daha önemli olduğunu hayatının her noktasında davranışlarıyla göstermiştir. Hatta bir yansıması olarak bir gün ders verdiği esnada derse gelen halife Yezîd b. Abdülmelik’e yer vermeye çalışan öğrencilerine “Herkes yerinde kalsın O da bulunduğu yere oturup tevazuyu öğrensin!” diyerek ilme olan saygısını açık etmekten çekinmemiştir. Bunun yanı sıra kendisine teklif edilen kadılık görevlerini de kabul etmediği bilinmektedir.
Yaşadığı dönemde İslami ilimlerin teşekkül süreci tamamlanmadığından eğitimlerini ve hadisleri sema yoluyla almıştır. Kendinin görüşüp sema yoluyla hadis aldığı sahabiler; Enes b. Mâlik, Vâsile b. Eska‘, Hind b. Ebû Hâle, Ebû Ümâme el-Bâhilî (ö.86/705) ve Mürre b. Kâb el-Behzî’dir (ö.58/678). İbn Hacer el-Askalânî’nin naklettiğine göre Mahmûd b. er-Rebî (ö.99/718), Abdullah b. Muhayriz, Anbese b. Ebî Süfyân, Cübeyr b. Nüfeyr (ö.80/699), Süleymân b. Yesâr (ö.107/725), Tâvûs b. Keysân (ö.106/725), Irâk b. Mâlik, Kesîr b. Mürre el-Hadramî (ö.70/690), Vakkâs b. Rebia‘, Ebû Selâm el-Esved, Ümmü’d-Derdâ es-Suğrâ (ö.81/701) gibi âlimlerden de sema yoluyla ders almıştır.
Birçok öğrenci yetiştiren Mekhûl’un dönemine damga vurmuş en önemli öğrencileri ise Süleymân b. Mûsa (ö.115/734), Sa‘îd b. Abdülazîz (ö.167/783), Haccâc b. Ertât (ö.145/762)’dir. Ondan rivayette bulunan âlimler ise Evzâî (ö.157/774), Yezîd b. Esam (ö.103/721), Sevr b. Yezîd el-Hımsî (ö.150/767), Süleymân b. Mûsâ, Muhammed b. İshâk (ö.151/768), el-Alâ b. el-Hâris (ö.136/754), Yezîd b. Yezîd b. Câbir (ö.133/751), Haccâc b. Ertât, Abdurrahman b. Yezîd b. Câbir (ö.153/770), Âmir b. Abdülvahîd el-Ahvel, İsmâîl b. Ümeyye, Sâbit b. Sevbân (ö.121- 130/738-747), Bürd b. Sinân eş-Şâmî (ö.135/752), Zeyd b. Vâkıd, Abdullah b. Alâi ez-Zebr, İkrime b. Ammâr (ö.159/776), Muaviye b. Yahya, Münîr b. ez-Zübeyr, Nu’mân b. Münzir, Hişâm b. el-Ğâz (ö.153/770).
Mekhûl’un ölüm tarihi hakkında kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Ancak öğrencisi olan Süleyman Süleyman b. Musâ’nın iki yıl sonra vefat ettiği kesin olarak kaynaklarda zikredilmektedir. Süleyman’ın vefatı hakkında ise hicri 115 veya 119 olduğuna dair iki farklı rivayet vardır. Dolasıyla onun vefat tarihinin 113/731 olduğu söylenebilir. O, atiyye/maaş almayı hoş karşılar, bununla cihad için hazırlık yapardı. Dilinde de tutukluk vardı.
Tabiîn
0 - 130
Şam, Hıms, Zübeyd
1. Sıra (4)
2. Sıra (14)
3. Sıra (4)
Tabiîn
0 - 0
1. Sıra (8)
2. Sıra (29)
Sahabî
0 - 43
Medine
1. Sıra (20)
Etbau'-Tabiîn
0 - 0
Medine, Basra
3. Sıra (1)
4. Sıra (8)
5. Sıra (2)
Tabiîn
0 - 100
Kufe
1. Sıra (4)
2. Sıra (157)
3. Sıra (28)
4. Sıra (1)
5. Sıra (2)
Tabiîn
0 - 123
Basra, Sâme
1. Sıra (1)
2. Sıra (13)
3. Sıra (14)
Etbau'-Tabiîn
114 - 189
Kufe, Cafer
1. Sıra (3)
2. Sıra (2)
3. Sıra (40)
4. Sıra (130)
5. Sıra (119)
6. Sıra (8)